اشاره به استبعاد مشركان و انكارشان نسبت به بعث و معاد و جواب آن و بيان عاقبت وخيم انكار آنها . و استفهام در آيه براى تعجب و استبعاد و انكار است . معناى آيه : و انسان منكر معاد ، پيوسته از روى انكار و استهزا و مسخره مىگويد : آيا آن گاه كه مُردم و زير خاك هضم شدم حتماً به زودى زنده از زير خاك بيرون كشيده مىشوم ؟ أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً يعنى : آيا انسان به ياد نمىآورد كه ما بوديم كه او را از پيش يعنى در ابتداى خلقتش آفريديم در حالى كه او چيزى نبود ؟ يعنى چيزى كه اسم انسان بر او گفته شود نبود ؛ بلكه مواد اوليهء زمين و سپس نطفه و علقه بود كه از آنها انسانى كامل و مقتدر ساختيم . و آيهء اول سورهء دهر اين معنا را روشن‌تر بيان كرده است : هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُن شَيْئاً مَذْكُوراً . اين آيه استدلال بر امكان و وقوع بعث است و آيهء بعد حكم قطعى بر آن . فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيّاً يعنى : پس اى پيامبر ، به پروردگارت سوگند كه بىترديد ، همهء آنها را همراه جميع شيطان‌ها در روز قيامت پس از دميده شدن سوم صور در صحنهء محشر گرد خواهيم آورد ، سپس همه را گرداگرد جهنّم در حالت ذلّت و خوارى و به زانو درآمده حاضر خواهيم كرد . ثُمَّ لَنَنزِعَنَّ مِن كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيّاً يعنى : سپس از ميان هر گروه ، آنها را كه تمرّد و نافرمانىشان بر خداوند رحمان بيشتر و سخت‌تر است بيرون مىكشيم . يعنى پس از آن‌كه همهء اصناف كفّار را از مشركان و يهود و نصارا و ساير فرق و طوايف مختلف آنان در اطراف جهنم گرد آورديم ، نخست از ميان هر گروه كسانى را كه بر خدا متمرّدترند مانند رؤساى جور و علماى سوء و ثروتمندان مسرف و مترَفين عيّاش بيرون آورده به دوزخ مىريزيم و پس از آنها بقيه را به ترتيب در شدت تمرّد در جهنّم مىافكنيم . و ممكن است مراد از « من كلّ شيعة » اعمّ از كفّار و مسلمين باشد ، يعنى همهء اهل محشر را در اطراف جهنّم جمع مىكنيم ، سپس آنها را كه متمرّدترند يعنى كفّار را داخل جهنم مىكنيم ، و آنها را كه متمرّد نيستند و يا تمرّدشان كمتر است مانند فسّاق مؤمنان در جهنّم نمىريزيم .